تازه ها :
در سوگ استاد اکبر سنا

در سوگ استاد اکبر سنا

پرتو نادری

استاد‭ ‬محمد‭ ‬اکبر‭ ‬سنا‭ ‬غزنوی،‭ ‬شاعر،‭ ‬نویسنده‭ ‬و‭ ‬پژوهش‌گر‭ ‬عرصه‌های‭ ‬ادبیات‭ ‬و‭ ‬دانش‌های‭ ‬ادبی‭ ‬به‭ ‬عمر‭ ‬هشتاد‭ ‬و‭ ‬یک‭ ‬ساله‌گی‭ ‬به‭ ‬تعبیر‭ ‬عارفان‭ ‬خرقه‭ ‬تهی‭ ‬کرد‭. ‬او‭ ‬دیروز‭ ‬پنج‌شنبه،‭ ‬بیست‭ ‬و‭ ‬هفتم‭ ‬جوزای‭ ‬1400‭ ‬خورشدی،‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬خاک‌دان‭ ‬سوگ،‭ ‬چشم‭ ‬پوشید‭ ‬و‭ ‬رفت‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬گفتۀ‭ ‬عمر‭ ‬خیام‭ ‬با‭ ‬هفت‭ ‬هزار‭ ‬ساله‌گان‭ ‬سر‭ ‬به‭ ‬سر‭ ‬شود‭.‬

ماه‭ ‬قوس‭ ‬1319‭ ‬خورشیدی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬غزنی‭ ‬چشم‭ ‬به‭ ‬جهان‭ ‬گشود‭. ‬خانواده‭ ‬با‭ ‬شعر‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬خُرده‭ ‬آشنا‌یی‌هایی‭ ‬داشتند‭ ‬و‭ ‬چنین‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬او‭ ‬از‭ ‬کودکی‭ ‬به‭ ‬شعر‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬علاقه‌مندی‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭.‬

سال‭ ‬1334‭ ‬که‭ ‬هنوز‭ ‬صنف‭ ‬هفت‭ ‬مکتب‭ ‬بود‭ ‬نخستین‭ ‬شعر‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬سرود‭. ‬بعد‭ ‬سروده‌هایش‭ ‬در‭ ‬روزنامۀ‭ ‬سنایی‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬غزنی‭ ‬به‭ ‬نشر‭ ‬رسیدند‭. ‬می‌دانیم‭ ‬که‭  ‬در‭ ‬آن‭ ‬روزگار‭ ‬نشر‭ ‬شعر‭ ‬یک‭ ‬نوجوان‭ ‬چهارده‭ ‬یا‭ ‬پانزده‭ ‬ساله‭ ‬در‭ ‬یگانه‭ ‬نشریۀ‭ ‬شهر‭ ‬چه‭ ‬مفهوم‭ ‬بلندی‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬هیجانی‭ ‬برای‭ ‬یک‭ ‬شاعر‭ ‬نوجوان‭.‬

مرد‭ ‬آزاده‭ ‬و‭ ‬قلندر‭ ‬مشربی‭ ‬بود‭. ‬زنده‌گی‭ ‬فقیرانه‭ ‬و‭ ‬پرشکوه‭ ‬او‭ ‬همه‭ ‬در‭ ‬آموزش‭ ‬گذشت‭. ‬عمری‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬لیسه‌های‭ ‬کابل‭ ‬به‭ ‬آموزگاری‭ ‬گذراند‭ ‬و‭ ‬چندین‭ ‬نسل‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬زبان‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬پارسی‌دری‭ ‬آشنا‭ ‬ساخت‭.‬

سال‭ ‬1345‭ ‬خورشیدی‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬استاد‭ ‬واصف‭ ‬باختری،‭ ‬استاد‭ ‬جیلانی‭ ‬کوشانی‭ ‬از‭ ‬دانش‌کدۀ‭ ‬زبان‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬دانش‌گاه‭ ‬کابل،‭ ‬گواهی‌نامۀ‭ ‬لیسانس‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آورد‭.‬

استاد‭ ‬جیلانی‭ ‬کوشانی‭ ‬در‭ ‬درالمعلمین‭ ‬اساسی‭ ‬کابل‭ ‬استاد‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬با‭ ‬شکوه‭ ‬درس‭ ‬می‌داد‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬دانش‌مندی‭ ‬که‭ ‬همه‭ ‬شاگردان‭ ‬سرکش‭ ‬دارالمعلمین‭ ‬را‭ ‬مرید‭ ‬خود‭ ‬ساخته‭ ‬بود‭. ‬او‭ ‬برای‭ ‬ما‭ ‬مضمون‭ ‬قرائت‭ ‬فارسی‭ ‬درس‭ ‬می‌داد‭. ‬

هر‭ ‬بار‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬سه‭ ‬بزرگ‌وار‭ ‬اندیشیده‌ام،‭ ‬همان‭ ‬روایت‭ ‬سه‭ ‬یار‭ ‬دبستانی‭ ‬به‭ ‬یادم‭ ‬آمده‭ ‬است؛‭ ‬اما‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬این‭ ‬سه‭ ‬یار‭ ‬دبستانی‭ ‬روزگار‭ ‬ما،‭ ‬هیچ‌کدام‭ ‬نظام‌الملک‭ ‬نشد‭ ‬تا‭ ‬دیگری‭ ‬را‭ ‬دست‌‭ ‬گیرد‭.‬

استاد‭ ‬جیلانی‭ ‬کوشانی،‭ ‬چند‭ ‬سال‭ ‬پیش‭ ‬در‭ ‬خاموشی‭ ‬و‭ ‬انزوا‭ ‬در‭ ‬اندراب‭ ‬چشم‭ ‬از‭ ‬جهان‭ ‬پوشید،‭ ‬روانش‭ ‬شاد‭ ‬باد‭! ‬او‭ ‬بودایی‭ ‬بود‭ ‬هم‭ ‬دانا‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬مهربان‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬انسان‌های‭ ‬که‭ ‬مردمان‭ ‬می‌گویند‭: ‬مورچه‭ ‬در‭ ‬زیر‭ ‬پایش‭ ‬آزار‭ ‬نمی‌بیند‭.‬

استاد‭ ‬باختری‭ ‬بیمار‭ ‬است،‭ ‬برای‭ ‬این‭ ‬تندیس‭ ‬بلند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬شکوه‭ ‬دانش‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬کشور‭ ‬و‭ ‬پیش‌گام‭ ‬راستین‭ ‬شعر‭ ‬نیمایی‭ ‬در‭ ‬کشور،‭ ‬استواری‭ ‬و‭ ‬عمر‭ ‬دراز‭ ‬آرزو‭ ‬دارم‭ .‬

استاد‭ ‬سنا‭ ‬غزنوی‭ ‬از‭ ‬شیفته‌گان‭ ‬عرفان‭ ‬و‭ ‬شعر‭ ‬ابوالمعانی‭ ‬میرزا‭ ‬عبدالقادر‭ ‬بیدل‭ ‬بود‭. ‬بیش‌تر‭ ‬غزل‭ ‬می‌سرود‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬غزل‌های‭ ‬شاعران‭ ‬کلاسیک‭ ‬تخمیس‭ ‬می‌ساخت‭.‬

‭ ‬هرچند‭ ‬زنده‌گی‭ ‬ادبی‌اش‭ ‬در‭ ‬دورانی‭ ‬گذشت‭ ‬که‭ ‬شعر‭ ‬پارسی‌دری‭ ‬با‭ ‬دیگرگونی‌های‭ ‬چشم‌گیری‭ ‬رو‌به‌رو‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬شعر‭ ‬از‭ ‬دیوارهای‭ ‬پست‭ ‬و‭ ‬بلند‭ ‬عروض‭ ‬کلاسیک‭ ‬گذشت‭ ‬و‭ ‬رسید‭ ‬به‭ ‬دنیای‭ ‬شعر‭ ‬آزاد‭ ‬عروضی‭ ‬و‭ ‬شعر‭ ‬سپید؛‭ ‬اما‭ ‬ذهن‭ ‬شاعرانۀ‭ ‬زنده‌یاد‭ ‬سنا‭ ‬با‭ ‬چنین‭ ‬شیوه‌هایی‭ ‬شعر،‭ ‬آشتی‭ ‬نکرد‭ ‬که‭ ‬نکرد‭.‬

‭ ‬او‭ ‬تا‭ ‬پایان‭ ‬یک‭ ‬شاعر‭ ‬کلاسیک‭ ‬باقی‭ ‬ماند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬تعهد‭ ‬هم‭ ‬باقی‭ ‬ماند‭ ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬هم‌دبستانی‌اش‭ ‬باختری‭ ‬در‭ ‬دهۀ‭ ‬چهل‭ ‬راهش‭ ‬راهش‭ ‬جدا‭ ‬کرده‭ ‬بود‭.‬

در‭ ‬چند‭ ‬دهۀ‭ ‬گذشته‭ ‬هر‭ ‬بار‭ ‬که‭ ‬گفتمان‌هایی‭ ‬در‭ ‬پیوند‭ ‬به‭ ‬شعر‭ ‬نو‭ ‬و‭ ‬کلاسیک‭ ‬در‭ ‬رسانه‌های‭ ‬کشور‭ ‬به‭ ‬راه‭ ‬می‌افتاد‭ ‬استاد‭ ‬سنا‭ ‬به‭ ‬پاس‌داری‭ ‬از‭ ‬ارزش‌های‭ ‬شعر‭ ‬کلاسیک‭ ‬بر‭ ‬می‌خاست‭ ‬و‭ ‬می‌نوشت‭.‬

تا‭ ‬جایی‭ ‬که‭ ‬من‭ ‬فکر‭ ‬می‌کنم،‭ ‬شمار‭ ‬کتاب‌های‭ ‬چاپ‭ ‬شدۀ‭ ‬استاد‭ ‬سنا‭ ‬به‭ ‬بالاتر‭ ‬از‭ ‬بیست‭ ‬عنوان‭ ‬می‌رسد‭. ‬این‭ ‬هم‭ ‬نام‭ ‬شماری‭ ‬از‭ ‬نوشته‌های‭ ‬او‭.‬

شعر‭:‬
‭- ‬در‭ ‬سوگ‭ ‬بهار،
‭- ‬رنگ‭ ‬اثر،
‭- ‬صهبای‭ ‬عشق،
‭- ‬گل‌های‭ ‬خیال،
‭- ‬پنجۀ‭ ‬افتاب‭.‬


پژوهش‌های‭ ‬ادبی‭:‬
‭- ‬دستور‭ ‬زبان‭ ‬دری
‭- ‬تاریخ‭ ‬ادبیات‭ ‬دری،
‭- ‬ترازوی‭ ‬طلایی‭) ‬عروض‭ ‬آسان)
‭- ‬درست‭ ‬نویسی‭ ‬و‭ ‬آیین‭ ‬نگارش،
‭- ‬بهار‭ ‬سخن،‭ ‬یادنامۀ‭ ‬سخن‌ورن‭ ‬گذشتۀ‭ ‬غزنی،
‭- ‬بزم‭ ‬سخن،‭ ‬یادنامۀ‭ ‬سخون‌وران‭ ‬معاصر‭ ‬غزنی،
‭- ‬نگرشی‭ ‬بر‭ ‬تازیانه‌های‭ ‬سلوک،
‭- ‬سیری‭ ‬در‭ ‬جلوه‌زار‭ ‬اندیشه‌های‭ ‬ابوالمعانی‭ ‬بیدل،
‭- ‬گل‌زار‭ ‬لطافت،‭ ‬در‭ ‬فن‭ ‬معانی،
‭- ‬بوستان‭ ‬لطافت،در‭ ‬فن‭ ‬بیان،
‭- ‬گلستان‭ ‬لطافت،‭ ‬در‭ ‬فن‭ ‬بدیع‭ ‬و‭ ‬بیان،
‭- ‬اشعۀ‭ ‬زرین،‭ ‬تذکرۀ‭ ‬عارفان‭ ‬غزنی‭.‬

در‭ ‬‌سال‌های‭ ‬حاکمیت‭ ‬داکتر‭ ‬نجیب،‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬خیرخانه‭ ‬زنده‌گی‭ ‬می‌کردم‭. ‬مدت‭ ‬زمانی‭ ‬در‭ ‬خانۀ‭ ‬دوستم‭ ‬‮«‬‭ ‬نورمحمد‭ ‬تابش‮»‬‭ ‬که‭ ‬عضو‭ ‬اکادمی‭ ‬علوم‭ ‬افغانستان‭ ‬بود،‭ ‬کرایه‭ ‬نشین‭ ‬بودم‭.  ‬زنده‌یاد‭ ‬سنا‭ ‬یازنۀ‭ ‬تابش‭ ‬بود‭. ‬آخرین‭ ‬سال‌های‭ ‬نجیب‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬تابش‭ ‬روزی‭ ‬برایم‭ ‬گفت‭ ‬که‭ ‬من‭ ‬و‭ ‬خانوده‭ ‬می‌رویم‭. ‬سنا‭ ‬این‭ ‬جا‭ ‬می‌آید‭ ‬و‭ ‬تو‭ ‬تا‭ ‬هر‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬خواسته‭ ‬بودی‭ ‬می‌توانی‭ ‬همین‭ ‬جا‭ ‬بمانی‭!‬

‭ ‬تابش‭ ‬مرد‭ ‬دانش‌مند،‭ ‬مبارز،‭ ‬با‭ ‬وقار‭ ‬و‭ ‬صاحب‭ ‬اندیشه‌یی‭ ‬بود‭. ‬از‭ ‬روزگار‭ ‬نامهربانی‌های‭ ‬زیادی‭ ‬دیده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬اما‭ ‬هر‭ ‬بار‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬روزگار‭ ‬ناهموار‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬زمین‭ ‬می‌زد،‭ ‬دوباره‭ ‬با‭ ‬نیروی‭ ‬بیش‌تر‭ ‬بر‭ ‬می‌خاست‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬استواری‭ ‬به‭ ‬راه‭ ‬خود‭ ‬گام‭ ‬می‌گذاشت‭. ‬او‭ ‬خانوادۀ‭ ‬خوش‌بختی‭ ‬داشت‭.‬

چنین‭ ‬شد،‭ ‬تابش‭ ‬و‭ ‬خانواده‌اش‭ ‬رفتند‭. ‬من‭ ‬آن‭ ‬بامداد‭ ‬پرواز‭ ‬یک‭ ‬طیاره‭ ‬را‭ ‬تا‭ ‬اوفق‌های‭ ‬دور‭ ‬دنبال‭ ‬کردم،‭ ‬با‭ ‬خود‭ ‬می‌اندیشیدم‭ ‬که‭ ‬تابش‭ ‬و‭ ‬خانواده‌اش‭ ‬حال‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬اوج‌ها‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬می‌اندیشند‭ ‬و‭ ‬چگونه‭ ‬می‌اندیشند‭. ‬

بعد‭ ‬سنا‭ ‬و‭ ‬خانواده‌‌اش‭ ‬آمدند‭ ‬و‭ ‬ماشدیم‭ ‬هم‌سایه‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬مدت‭ ‬با‭ ‬زنده‌یاد‭ ‬سنا‭ ‬بیش‌تر‭ ‬آشنا‭ ‬شدم‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬حس‭ ‬مقدس‭ ‬دیگر‭ ‬هیچ‌گاهی‭ ‬از‭ ‬من‭ ‬دور‭ ‬نشد‭ ‬که‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬مانند‭ ‬یک‭ ‬خانواده‭ ‬بودیم‭.‬

انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬که‭ ‬شد،‭ ‬من‭ ‬کوله‌بار‭ ‬کوچک‭ ‬زنده‌گی‌ام‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬کراچیی‭ ‬گذاشتم‭ ‬و‭ ‬رفتم‭ ‬به‭ ‬گفتۀ‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬پیاده‌خانۀ‭ ‬دیگر‭. ‬این‭ ‬شعر‭ ‬را‭ ‬همان‭ ‬روزها‭ ‬سرودم‭ ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬کراچی‭ ‬روان‭ ‬بودم‭.‬

تمام‭ ‬زنده‌گی‭ ‬من
کوله‌بار‭ ‬کوچکی‭ ‬بود
که‭ ‬از‭ ‬خانه‌یی‭ ‬به‭ ‬خانه‌یی‭ ‬می‌بردم‭ ‬
و‭  ‬عاقبت‭ ‬آن‭ ‬را
در‭ ‬کوچه‌های‭ ‬کهنۀ‭ ‬شهر‭ ‬گم‭ ‬کردم‭.‬

زنده‌یاد‭ ‬سنا‭ ‬تا‭ ‬آن‭ ‬روزگار،‭ ‬چنین‭ ‬بود‭. ‬او‭ ‬هم‭ ‬پیوسته‭ ‬کوله‌بار‭ ‬زنده‌گی‌اش‭ ‬بر‭ ‬پشت‭ ‬کراچی‌هایی‭ ‬می‌گذاشت‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬کراچی‭ ‬راه‭ ‬می‌زد‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬خانهء‭ ‬اجاره‌یی‭ ‬دیگری‭ ‬برسد‭!‬

او‭ ‬حالا‭ ‬به‭ ‬خانۀ‭ ‬همیشه‌گی‭ ‬به‭ ‬خانۀ‭ ‬آخرین‭ ‬خود‭ ‬رفته‭ ‬است؛‭ ‬فرزندان‭ ‬نیکویی‭ ‬به‭ ‬جا‭ ‬مانده‭ ‬است‭. ‬چند‭ ‬سال‭ ‬پیش‭ ‬که‭ ‬شکیب‭ ‬اندیشه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬تلویزوین‌ها‭ ‬دیدم‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬پیوند‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬موضوع‭ ‬اجتماعی‭- ‬فرهنگی‭ ‬چنان‭ ‬با‭ ‬آگاهی‭ ‬و‭ ‬استواری‭ ‬بحث‭ ‬می‌کرد‭ ‬با‭ ‬خود‭ ‬گفتم‭ ‬سنا‭ ‬اگر‭ ‬دستت‭ ‬از‭ ‬زر‭ ‬و‭ ‬سیم‭ ‬خون‌آلود‭ ‬این‭ ‬روزگار‭ ‬خالی‌ست،‭ ‬بدان‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬فرزند‭ ‬خود‭ ‬هفت‭ ‬اقلیم‭ ‬سربلندی‭ ‬است‭.‬

از‭ ‬زنده‌یاد‭ ‬سنا‭ ‬دست‭ ‬کم‭ ‬سی‭ ‬عنوان‭ ‬کتاب‭ ‬برجای‭ ‬مانده؛‭ ‬اما‭ ‬نمی‌دانم‭ ‬سرپناهی‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬برای‭ ‬فرزندان‭ ‬برجای‭ ‬مانده‭ ‬است‭ ‬یانه؟‭ ‬چه‌قدر‭ ‬دشوار‭ ‬و‭ ‬جگر‭ ‬سوز‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬زن‭ ‬و‭ ‬مردی‭ ‬چنان‭ ‬دو‭ ‬آموزگار‭ ‬از‭ ‬رشتۀ‭ ‬جان‭ ‬خود‭ ‬برای‭ ‬روشنایی‭ ‬این‭ ‬سرزمین‭ ‬چراغ‭ ‬افروزند؛‭ ‬اما‭ ‬سرپناه‌شان‭ ‬چهار‭ ‬گوشۀ‭ ‬آسمان‭ ‬باشد‭!‬

اندیشۀ‭ ‬عزیر‭ ‬تسلیت‭ ‬مرا‭ ‬بپذیر‭ ‬و‭ ‬تسلیت‭ ‬مرا‭ ‬برای‭ ‬خواهرم‭ ‬که‭ ‬شنیده‌ام‭ ‬این‭ ‬روزها‭ ‬بیمار‭ ‬است،‭ ‬برسان‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همه‭ ‬خواهران‭ ‬و‭ ‬برادران‭. ‬زنده‌یاد‭ ‬سنا‭ ‬در‭ ‬وجود‭ ‬هریک‭ ‬شما‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬معنویت‭ ‬خود‭ ‬زنده‭ ‬است‭.‬

پرتونادری

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*